Categorie: "Natuur en wetenschap"

Zeekat zet stekels op vanuit het niets

Foto: Richard Ling, Wikimedia Commons/CC BY-SA 2.0

Sepia_apamaDe zeekat Sepia apama heeft normaliter een gladde huid. Tot het weekdier zich bedreigd voelt. Dan verschijnen op de huid razendsnel en schijnbaar vanuit het niets driedimensionale stekels die hij zeker een uur overeind kan houden. De stekels zorgen ervoor dat de zeekat – die tot de familie der inktvissen behoort– wat wegheeft van koraal en letterlijk één wordt met zijn omgeving. Is het gevaar geweken? Dan verdwijnen de stekels nog sneller dan ze gekomen zijn en zwemt de zeekat rustig weg. Het tafereel is vastgelegd op video en recentelijk nader onderzocht door een wetenschapsteam onder leiding van onderzoeker Paloma Gonzalez-Bellido. De truc van de zeekat is te herleiden naar spieren in de papillen, de officiële naam voor de ‘stekels’. Die spieren doen iets wat we voornamelijk kennen van kokkels en andere tweekleppigen. De spieren trekken bij dreiging samen en ontspannen pas zodra er een chemisch signaal in de vorm van een neurotransmitter vrijkomt.

Mieren verzorgen gewonde strijdmakkers

Foto: Erik T. Frank

mierenMieren van de soort Megaponera analis, die voorkomen in Afrika bezuiden de Sahara, zijn zespotige krijgers die zich geregeld bezondigen aan geweld tegen andere mierenkolonies of insecten. Het goede nieuws voor de beestjes: ze kunnen doorgaans wel rekenen op de hulp en EHBO-vaardigheden van hun strijdmakkers. De mieren overvallen meerdere malen per dag termietennesten in de buurt. Ze grijpen de termieten en nemen ze mee naar hun eigen nest, waar de slachtoffers uiteindelijk worden opgegeten. De termieten laten dat echter niet zomaar gebeuren, waardoor de mieren vaak in aanvaring komen met termietenwachters die als taak hebben om hun nest te verdedigen. En dat doen de termieten met verve; met hun krachtige kaken kunnen ze een mier gemakkelijk van een ledemaat ontdoen. Op het moment dat een mier gewond raakt, ‘roept’ de gewonde zijn soortgenoten door een chemische substantie af te geven. De soortgenoten komen aangesneld en dragen de gewonde mier terug naar het nest, zo ontdekten Duitse onderzoekers vorig jaar.

Ruim honderd pootafdrukken van mammoeten gevonden in Oregon

MammoetskeletIn de Amerikaanse staat Oregon zijn meer dan vijftig pootafdrukken van Amerikaanse mammoeten (Mammuthus columbi) gevonden. Afgaand op de pootafdrukken bestond de groep uit volwassen en jongvolwassen mammoeten en zelfs een baby-mammoet. Zij duwden hun poten zo’n 43.000 jaar geleden in de zachte ondergrond, zo schrijven onderzoekers in het blad Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology. Een specifiek, twintig meter lang spoor van pootafdrukken springt er voor paleontologen echt uit. “Deze afdrukken bevinden zich bijzonder dicht bij elkaar. De afdrukken aan de rechterzijde zijn bovendien dieper dan die aan de linkerzijde, alsof een volwassen mammoet mank liep,” vertelt onderzoeker Greg Retallack. Nabij de pootafdrukken van de volwassen mammoet werden ook twee kleinere verzamelingen pootafdrukken teruggevonden.

Dunnere ozonlaag droeg waarschijnlijk bij aan massa-extinctie in Perm

Circa 252 miljoen jaar geleden werd de aarde getroffen door een massa-extinctie van epische proporties. Bijna 70 procent van alle landdieren en ongeveer 95 procent van al het leven in zee ruimden het veld. De massa-extinctie wordt door veel wetenschappers in verband gebracht met vulkaanuitbarstingen in Siberië die bijna één miljoen jaar aanhielden. Tijdens die uitbarstingen kwamen vulkanische gassen vrij die de ozonlaag deels vernietigden. Onderzoekers vermoeden dat die natuurramp een belangrijke oorzaak was van het uitsterven van soorten wereldwijd. Onduidelijk was echter hoe de dunner wordende ozonlaag precies de ondergang van zoveel organismen inluidde. Tot nu. Onderzoekers hebben namelijk ontdekt dat de dunner wordende ozonlaag er waarschijnlijk voor zorgde dat bomen onvruchtbaar werden. De verdwijning van bossen leidden tot een domino-effect, waardoor langzaam maar zeker de ene naar de andere soort omviel. De wetenschappers baseren hun conclusies op een experiment met dennenboompjes. Ze zetten de planten in een kamer en stelden ze bloot aan de UVB (ultraviolet b)-straling waar de aarde aan het eind van het Perm mee te maken had.

Neuraal netwerk om over land te lopen al bij prehistorische vissen aanwezig

266px-Leucoraja_erinaceaFoto: Andy Martinez/NOAA, Wikimedia Commons

Onderzoekers hebben ontdekt dat de laatste gemeenschappelijke voorouder van haaien en zoogdieren 400 miljoen jaar geleden al onder water liep. Een opvallende ontdekking, want dat is zo’n 50 miljoen jaar voordat landdieren hun eerste voetstapjes op het aardoppervlak deden. Het vermogen om te lopen ontwikkelde zich dus al miljoenen jaren voordat het eerste landdier daadwerkelijk voet aan wal zette. De onderzoekers kwamen tot die conclusie nadat ze de genexpressie, bewegingen en lichaamsfuncties van de kleine rog (Leucoraja erinacea) bestudeerden. Deze vis, die ondanks zijn naam iets dichter bij de haaien dan bij de echte roggen staat, is vertoont veel overeenkomsten met de bovengenoemde voorouder van kraakbeenvissen en zoogdieren en loopt ook nog steeds gedeeltelijk over de zeebodem. Wat opvallend is aan het ‘loopgedrag’ van de kleine rog en bepaalde, prehistorische oerhaaien is dat lange tijd werd verondersteld dat het zenuwstelsel dat nodig is om te kunnen lopen uniek is voor landdieren die ongeveer 380 miljoen jaar geleden voor het eerst het land op gingen.

Primtieve spinnen uit Myanmar hadden een staartje

Illustratie: Dinghua Yang, Kansas University

SpiderTail_news4_BLPaleontologen hebben in een stuk barnsteen uit Myanmar spinnen van honderd miljoen jaar oud ontdekt. Wat gelijk opviel is dat de spinnen zijn uitgerust met een staartje. De vier gevonden exemplaren waren met een lengte van 5, 5 millimeter (2,5 millimeter lichaam en 3 millimeter staart) opvallend klein. De prehistorische diertjes delen wel veel kenmerken met moderne spinnen zoals acht vergelijkbare poten, kaken en een spintepel. Het grote verschil tussen de honderd miljoen jaar oude spinnetjes en de moderne spin moge duidelijk zijn: het staartje. Geen enkele ons bekende, nog levende spin heeft namelijk zo’n staart. De vondst suggereert dat de voorouders van moderne spinnen wél een staart hadden. Dat vermoeden ontstond enige tijd geleden al nadat onderzoekers spinachtige organismen uit het Devoon (380 miljoen jaar geleden) en Perm (290 miljoen jaar geleden) ontdekten.

Prehistorische mens was al dol op hondenpups

De emotionele band tussen mens en hond heeft een veel oudere oorsprong dan altijd werd gedacht. Al ruim veertienduizend jaar geleden zorgden jagers en verzamelaars voor zieke puppy’s, ook als de dieren verder geen ‘praktische’ functie vervulden. “Tot nu toe werd gedacht dat wolven uitsluitend zijn gedomesticeerd om te kunnen helpen bij jacht, transport en bescherming van nederzettingen”, zegt dierenarts en wetenschapper Luc Janssens. In zijn promotieonderzoek aan de Universiteit Leiden presenteert Janssens ‘het eerste bewijs dat de prehistorische mens ook honden hield om emotionele redenen’. Janssens trekt deze conclusie na het bestuderen van een graf dat ruim honderd jaar geleden werd gevonden nabij de Duitse stad Bonn. De vindplaats is het oudste bekende graf waarin honden samen met mensen zijn begraven.

Spechten hebben misschien toch last van hersenbeschadiging

Foto: Alastair Rae, Wikimedia Commons/CC BY-SA 2.0 

266px-BlackWoodsHet getimmer van spechten stelt de vogels bloot aan enorme krachten. De g-krachten die bij de activiteit vrijkomen zijn bijvoorbeeld vele malen groter dan de waarden waaraan een Formule 1-coureur wordt blootgesteld. Sterker, ze zijn veertien keer hoger dan krachten die bij ons mensen zouden resulteren in een acute hersenbeschadiging. Spechten beschermen hun brein onder meer met hun extreem lange tong, die tijdens het kloppen als een schokbeschermer om de kop is gedraaid. Toch toont nieuw onderzoek aan dat er in het brein van spechten sprake is van een opeenstapeling van een eiwit – tau genaamd – dat bij mensen geassocieerd wordt met hersenbeschadigingen. “De basiscellen in het brein zijn neuronen. Dan zijn er de cellichamen en de axonen, die fungeren als telefoonlijnen die de communicatie tussen de neuronen verzorgen,” stelt onderzoeker George Farah. “De tau-eiwitten wikkelen zich rond de telefoonlijnen, waardoor ze beschermd en stabiel blijven, maar tegelijkertijd flexibel zijn.” De tau-eiwitten hebben dus een duidelijke functie in het brein. Maar té veel van deze eiwitten vormen een probleem, vooral omdat zo’n overdaad de communicatie tussen neuronen kan verstoren.

Parasitaire wesp is uitgerust met ingebouwde zaag

Foto: Carolyn Trietsch

aHR0cDovL3d3dy5saXZlc2NpZW5jZS5jb20vaW1hZ2VzL2kvMDAwLzA5OC8xMDcvb3JpZ2luYWwvcGFyYXNpdG9pZC13YXNwLmpwZw==Veel creaturen of processen die terugkomen in horrorfilms zijn ontleend aan echte voorbeelden uit de levende natuur. Een recentelijk ontdekte, parasitaire wespensoort die luistert naar de Latijnse naam Dendrocerus scutellaris is hier een goed voorbeeld van. Het dier is namelijk uitgerust met een rij gezaagde stekels op zijn rug. Kijkend naar de anatomie van het dier, nemen biologen aan dat het gaat om een endoparasiet, een dier dus dat in het lichaam van zijn gastheer kruipt/leeft en/of daar zijn eitjes legt. De larven doen zich van binnenuit tegoed aan het lichaam van de gastheer en banen zich als volwassen dieren een weg naar buiten. De meeste endoparasitaire insecten gebruiken hier hun scherpe kaken voor, maar omdat Dendrocerus scutellaris mist die.

IJsbeer heeft hoger metabolisme dan lange tijd werd gedacht

Foto: Arturo de Frias Marques, Wikimedia Commons/CC BY-SA 4.0

Polar_Bear_AdFWilde ijsberen blijken een snellere stofwisseling te hebben dan lange tijd werd gedacht. Het metabolisme (dat een grote rol speelt bij het reguleren van het lichaamsgewicht en de lichamelijke controle) van het grootste landroofdier op aarde blijkt zo’n vijftig procent hoger te zijn dan tot nu toe werd aangenomen. En dat is in het huidige klimaat geen goed nieuws voor de Arctische reuzen. Een hoger metabolisme betekent namelijk dat het ijsberenlichaam ook meer calorieën nodig heeft om adequaat te kunnen functioneren. IJsberen moeten dus veel zeehondenvlees eten om hun lichaamsfuncties op peil te houden. Maar het vangen van zeehonden wordt steeds lastiger omdat het zee-ijs door de klimaatverandering tegenwoordig eerder smelt, pas later in de herfst weer aangroeit en ‘s winters gemiddeld minder dik wordt. De onderzoekers volgden het gedrag, het jachtsucces en de stofwisselingssnelheid van volwassen, vrouwelijke ijsberen tijdens het voorjaar.