Categorie: "Natuurfilms en boeken"

Prairiehondjes blinken mogelijk uit in complex taalgebruik

Het vermogen om een complexe eigen taal te ontwikkelen en te gebruiken, is lange tijd beschouwd als een uniek menselijke eigenschap. Diverse onderzoekers trekken dat inmiddels in twijfel en dichten zeezoogdieren en bepaalde papegaaiachtigen vergelijkbare communicatieve vermogens toe. Maar de Amerikaanse professor Con Slobodchikoff, die al dertig jaar veldonderzoek verricht naar prairiehonden, denkt dat zijn studieobjecten ook een zeer speciale eigen taal gebruiken, een arsenaal aan klanken en geluiden dat qua complexiteit alleen onderdoet voor dat van de mens.

Seizoensgebonden natuurspektakels nader uitgelegd

De internationale stroom aan natuurboeken valt in het huidige mediatijdperk nauwelijks te stelpen. Het is dan ook een haast ondoenlijke opgave om elke publicatie aan je persoonlijke collectie toe te voegen, tenzij je over een eigen kasteel met zijvleugel en een uitpuilende portemonnee beschikt. Daarom richt ik me persoonlijk voornamelijk op de krenten in de pap. Voor de overige interessante werken is er nog altijd de bibliotheek. Een van die genoeglijke literaire krenten is het op de BBC-serie Nature’s Great Events gebaseerde boek Onze spectaculaire planeet. Dit boek richt zich op zes seizoensgebonden natuurlijke megaspektakels, namelijk de droogte en vloed in de Botswaanse Okavangodelta, de gnoetrek in Tanzania, de grote dooi op de Noordpool, de zalmtrek in Alaska, de haringtrek langs de kust van Zuid-Afrika en het jaarlijkse eetfestijn van de immense bultruggen langs de Alaskaanse kust.

Schitterende tijgerdocumentaire op de VRT

Foto: BBC
De Belgische publieke omroep VRT zendt vanmiddag het eerste deel van de schitterende documentairereeks Tijger, zoektocht in de jungle uit. De warme en (zeker voor natuurliefhebbers) vertrouwde vertelstem van Sir David Attenborough neemt je mee naar de broeierige jungles van India, het leefgebied van de Bengaalse tijger. Hier zijn we getuige van het wel en wee van een tijgerfamilie, een moeder met vier welpen die zich nog maar aan het begin van hun uitdagende reis richting volwassenheid bevinden. Als de welpen volgroeid zijn, zullen ze gelden als de heersers van het bos, maar in hun jonge jaren hebben ze, teer en kwetsbaar als ze zijn, nog de bescherming van hun moeder nodig. Luipaarden en vreemde mannetjestijgers liggen immers altijd op de loer. Om de tijgers van zeer nabij te filmen, bevestigde de dierenfilmer John Downer camera’s aan olifanten.

Animal Planet gaat op nachtelijke expeditie

Het gehuil van een wolf bij volle maan, de spookachtige roep van een bosuil in het holst van de nacht, het gefladder van een vleermuis of het krakende geluid van een onbekend wezen in de duisternis; als sinds het begin der tijden jaagt de nacht de mens angst aan. Maar toch prikkelt deze voor ons zo geheimzinnige wereld ook de menselijke geest en fantasie. Wie echt een waarheidsgetrouw beeld wil krijgen van de nachtelijke fauna in al haar facetten, moet vanavond om 21.00 afstemmen op Animal Planet voor de gloednieuwe serie Night.

Zeeleeuwen en pinguïns aan de basis van nieuwe natuuratlas

De Wildlife Conservation Society en Birdlife International hebben eind vorige week de eerste natuuratlas van de Patagonische Zee uitgebracht. Het ruim driehonderd pagina’s tellende boekwerk bestaat uit gedetailleerde kaarten van dit zeer waardevolle gebied, een ecologisch kroonjuweel dat zich uitstrekt van Zuid-Brazilië tot aan het zuidelijkste puntje van Chili. Het boek brengt ook de belangrijkste migratieroutes in beeld die door de verschillende diersoorten worden gevolgd. Bovendien is de atlas een intrigerend venster dat de lezer een blik gunt in de levenswijze van de vele dieren die het gebied bewonen. Het produceren van de natuuratlas was waarlijk een mammoetklus.

Intelligentie is geen exclusief menselijk goed

Intelligentie in het dierenrijk
Lange tijd werd gedacht dat intelligentie een exclusief menselijke eigenschap was. Dieren werden louter gedreven door primitieve instincten en beschikten niet over cognitieve vaardigheden van betekenis, zo luidde in ieder geval het wijdverbreide oordeel. Dankzij experimenten met dieren in gevangenschap en doorwrochte verslagen van gepassioneerde veldbiologen is deze visie op dieren en hun gedrag inmiddels achterhaald. Primaten, walvisachtigen, dolfijnen en olifanten blijken in de praktijk juist zeer intelligent te zijn. De meest verbluffende voorbeelden van dierlijke intelligentie zijn nu gebundeld in het door de Amerikaanse etholoog Sally Boysen geschreven boek De Slimste Dieren van de Wereld. Boysen is een expert, want ze deed jaren onderzoek naar de cognitieve vermogens van primaten. Deelthema’s die aan bod komen zijn het gebruik van hulpmiddelen, (talige) communicatie, imitatie en leergedrag, altruïsme binnen dierlijke leefgemeenschappen, zelfherkenning en getalbesef. Het spreekt voor zich dat een prominente plaats is ingeruimd voor primaten, deels omdat ze tot de intelligentste dieren van onze planeet behoren, maar ook omdat hun vorm van intelligentie het meest in de buurt komt van de manier waarop wij het begrip definiëren. Net als mensen blijken apen uitstekend in staat om hulpmiddelen te construeren, modificeren en te gebruiken. Een intrigerend voorbeeld zijn bijvoorbeeld de chimpansees die leven in Fongoli, een gebied in het zuidwesten van Senegal. Deze mensapen vervaardigen uit lange takken speren, wapens die ze gebruiken om galago’s (kleine halfapen) te spietsen en vervolgens te verorberen. Maar ook kraaien zijn innovatieve hulpmiddelengebruikers. Ze maken van takken, twijgjes en stevige bladeren stokjes of haken waarmee ze keverlarven uit rottende boomstammen plukken.

Misverstanden
Het boek maakt ook duidelijk dat intelligentie een rekbaar begrip is. Zo gebruiken wilde dieren doorgaans alleen hulpmiddelen als dit een meerwaarde heeft. Gorilla’s vormen wat dat betreft een treffend voorbeeld.

Steenarenden jagen ook op jonge rendieren

Foto: J. Glover
Wetenschappers hebben dankzij de camera’s van de BBC voor het eerst aan de hand van filmbeelden kunnen aantonen dat steenarenden soms op jonge rendieren jagen. De cameracrew van de BBC slaagde er met hulp van de Finse bioloog Harri Norberg in om rendieren te filmen die tijdens hun migratie in het noorden van Finland werden aangevallen door steenarenden. Op de beelden is onder meer te zien hoe een arend zich uit de lucht laat vallen om zijn vervaarlijke klauwen in een kalf te zetten. Onderzoekers vermoedden al langer dat steenarenden niet alleen overleven op een dieet van hazen, konijnen en knaagdieren, maar soms op rendieren jagen. De filmbeelden vormen het definitieve bewijs voor de theorie.

Gedragsbioloog Adriaan Kortlandt overleden

Foto: Artis

Overspronggedrag
Gedragsbioloog Adriaan Kortlandt (91) is zondagnacht in zijn slaap overleden. Hij werd voornamelijk bekend door het onderzoeken van het zogenoemde overspronggedrag bij mensen en dieren. Overspronggedrag is een variant op normaal vlucht- of vechtgedrag dat de meeste dieren of mensen vertonen als ze zich bedreigd of niet op hun gemak voelen. Mensen kunnen zich bijvoorbeeld op hun hoofd gaan krabben, katten gaan zich wassen en honden tonen hun gevoelens van onbehagen vaak door te gapen. De door Kortlandt verzamelde informatie was enorm belangrijk voor de ontwikkeling van de gedragspsychologie. Bepaalde vormen van dwangmatig gedrag kunnen aan de hand van de door Kortlandt gegenereerde kennis worden verklaard.

Reptielen- en amfibieënbijbel voor Nederlandse natuurliefhebber

Onderzoek
Een dikke week geleden presenteerde het Natuurhistorisch Genootschap in Limburg zijn nieuwste boekpublicatie. Het lijvige naslagwerk Herpetofauna van Limburg is het resultaat van jaren intensief onderzoek en vele uren veldwerk. De naam verraadt al dat we te maken hebben met een boek over amfibieën en reptielen, twee diergroepen die vaak in een adem genoemd worden en ondanks de grote onderlinge verschillen aangeduid worden met de verzamelnaam herpetofauna (wat zoveel betekent als kruipend gedierte). Kikkers, padden, slangen of hagedissen, het zijn niet de troeteldieren die ieders hart verwarmen. Bovendien komen ze soortgewijs in Noordwest-Europa natuurlijk slechts in bescheiden aantallen voor. Als je een ietwat luie bioloog bent, doe je er in onze contreien goed aan om deze diergroepen als specialiteit te kiezen. Toch is de provincie Limburg van oudsher een vruchtbare voedingsbodem voor herpetologisch onderzoek. “Het overgrote deel van alle informatie die in Nederland vergaard is over onze inheemse amfibieën en reptielen komt uit Limburg”, zegt herpetoloog Henk Strijbosch. De Herpetologische Studiegroep van het Natuurhistorisch Genootschap in Limburg, die drie decennia geleden opgericht werd, heeft altijd een voortrekkersrol gespeeld bij het onderzoek naar de koudbloedige fauna in Limburg. In 1992 zag een eerste atlas over de Limburgse herpetofauna reeds het levenslicht, maar het spreekt voor zich dat die anno 2009 sterk gedateerd is. “We vonden dus dat de tijd rijp was voor een nieuw overzichtswerk dat volledig toegespitst moest zijn op de actuele stand van zaken. Maar de totstandkoming van de nieuwe atlas was een zware bevalling. Het heeft ons jaren en heel wat arbeidsuren gekost om alle gegevens te bundelen, de teksten te schrijven en het fotomateriaal bij elkaar te krijgen. Het kwam regelmatig voor dat een redactievergadering uitliep op nachtwerk”, herinnert redacteur Harry van Buggenum zich nog goed.

Standaardwerk
Maar het resultaat is dan ook navenant.

Perfecte roofdieren in woord en beeld

Gevreesd
Haaien behoren tot de oudste en meest veelzijdige roofdieren van onze planeet. Bij veel mensen staan ze echter doorgaans in een kwaad daglicht. Dankzij films als Jaws hebben de dieren een kwalijke reputatie opgebouwd. Vileine moordenaars, menseneters of onverzadigbare vreetmachines, het zijn zomaar een paar kwalificaties die gebruikt worden om deze geduchte roofvissen te omschrijven. Toch is de monsterlijke haai vooral een waanidee van de menselijke geest. Het overgrote deel van de bijna 400 wetenschappelijk beschreven soorten is niet eens gevaarlijk voor de mens. De soorten die wel de potentie hebben om een mens te verscheuren, maken veel minder slachtoffers dan vaak gedacht wordt. De kans om te bezwijken aan een verkeersongeval, bijensteken of een haperende frisdrankenautomaat (!) is vele malen groter. Haaien zijn vooral uiterst effectieve roofdieren, die zich incidenteel ook wel eens vergrijpen aan mensen. Nadeel voor de haaien is dat dergelijke incidenten breed uitgemeten worden in de sensatiepers en meestal vergezeld gaan van bloederige foto’s die rechtstreeks uit een horrorfilm afkomstig lijken te zijn.